Cái bẫy Rút thang

Tranh luận về suy giảm tăng trưởng — tiếng Anh gọi là degrowth, chủ trương cố ý thu hẹp tổng sản lượng kinh tế để giảm tác động môi trường — thường diễn ra ở tầng đạo đức. Một bên nói chúng ta phải tiêu dùng ít hơn để cứu hành tinh. Bên kia nói tăng trưởng là điều kiện của thịnh vượng. Cả hai bên đều nói về nên hay không nên.

Bài viết này làm một việc khác. Nó bỏ hoàn toàn câu hỏi đạo đức và hỏi một câu hỏi kỹ thuật: giả sử một xã hội phức tạp cố ý cắt giảm đầu vào nguồn lực của mình — chuyện gì sẽ xảy ra với cơ chế phân phối bên trong nó?

Và câu trả lời mà nó đưa ra là một câu trả lời khó chịu: khi chiếc bánh ngừng lớn, việc chia bánh trở thành một trò chơi tổng bằng không. Và trong mọi trò chơi tổng bằng không, nhóm nắm quyền lực sẽ chọn bảo toàn lợi ích của mình và chuyển chi phí sang nhóm không có quyền lực.

Phần 01Bốn biến số tranh nhau một chiếc bánh nhỏ dần

Khung phân tích đặt ra bốn biến số cạnh tranh nhau, và điều đáng chú ý là thứ tự bị hy sinh của chúng khá dễ đoán.

Và hai điều làm hệ thống không khép kín

Nhưng lập luận không dừng ở việc phân bổ nội bộ. Điểm sắc hơn là: hệ thống không khép kín, và điều đó tạo ra hai cơ chế rò rỉ.

Chênh lệch áp lực. Nếu một khu vực thực thi suy giảm tăng trưởng trong lúc các khu vực khác tiếp tục tăng trưởng, thì vốn, nhân tài và công nghệ sẽ tự động dịch chuyển từ vùng co hẹp sang vùng mở rộng. Tác giả nhấn mạnh: đây không phải giả thuyết mà là quy luật cơ bản của dòng vốn quốc tế. Vốn đi tìm tỉ suất sinh lời; nếu một nơi cam kết tỉ suất thấp, vốn sẽ đi.

Thích nghi bất đối xứng. Giới tinh hoa — tỉ phú, tập đoàn đa quốc gia — có khả năng dịch chuyển để thoát khỏi vùng co hẹp. Dân chúng bình thường thì không. Họ bị mắc kẹt và gánh toàn bộ sức nặng.

Tác giả gọi cơ chế thứ hai là “rút thang” ở dạng trực tiếp nhất, và nó đặt tên cho cả bài viết.

Phần 02Ba cái bẫy tài chính

Phần này là phần chặt nhất của bài viết về mặt kỹ thuật, bởi các cơ chế nó nêu đều là cơ chế kế toán, không phải suy đoán.

Bẫy một: nợ tăng mà không cần vay thêm

Toàn bộ hệ thống tài chính toàn cầu được xây trên một giả định duy nhất: ngày mai sẽ lớn hơn hôm nay. Mỗi đơn vị nợ công là một khoản vay từ tương lai, dựa trên kỳ vọng rằng sản lượng tương lai sẽ tạo đủ nguồn thu để trả cả gốc lẫn lãi.

Và đây là cơ chế mà tác giả nêu, cơ chế đúng về mặt số học: tỉ lệ nợ trên sản lượng là một phân số. Nếu sản lượng — mẫu số — co lại, thì tỉ lệ ấy tăng ngay cả khi chính phủ không vay thêm đồng nào.

Và tác giả nêu một nhận xét về công bằng liên thế hệ ở đây: khối nợ hiện hữu là di sản của hạ tầng và phúc lợi được xây cho thế hệ trước — thế hệ đã hưởng lợi từ tăng trưởng cao. Suy giảm tăng trưởng có nghĩa là thế hệ kế tiếp phải trả khoản nợ ấy trong khi bị tước đi công cụ duy nhất có thể xử lý nó.

Bẫy hai: hưu trí bị tấn công từ hai phía cùng lúc

Hệ thống hưu trí ở phần lớn châu Âu vận hành theo mô hình thực chi: lực lượng lao động hiện tại đóng thuế để tài trợ lương hưu cho người đã nghỉ. Đây là một hệ thống chuyển giao liên thế hệ, và nó chỉ vận hành khi hai điều kiện đồng thời đúng: số người đóng vượt số người hưởng, và thu nhập của người đóng đủ cao.

Lập luận của bài viết: suy giảm tăng trưởng tấn công cả hai điều kiện cùng lúc. Nhân khẩu học đã làm điều kiện thứ nhất xấu đi, và việc kìm hãm thu nhập lao động trẻ làm điều kiện thứ hai xấu đi.

Bẫy ba: đình lạm được tạo ra có chủ đích

Đây là cơ chế tinh vi nhất trong ba cơ chế, và cũng đáng chú ý nhất.

Trên lý thuyết, một nền kinh tế co hẹp lẽ ra phải kéo giá tài sản xuống. Nhưng lập luận của bài viết là điều ấy sẽ không được cho phép xảy ra. Để bảo vệ tài sản của cử tri lớn tuổi — nhóm nắm giữ bất động sản và chi phối sức mạnh bầu cử — các ngân hàng trung ương sẽ thực thi nới lỏng tiền tệ nhằm duy trì một mức sàn danh nghĩa cho giá tài sản.

Kết quả: một dạng đình lạm nhân tạo. Thu nhập trì trệ vì kinh tế co hẹp, trong khi giá tài sản vẫn neo cao vì lạm phát tiền tệ. Và lao động trẻ đối mặt với mức lương của một nền kinh tế suy thoái nhưng chi phí nhà ở của một nền kinh tế bong bóng.

Tới điểm này, suy giảm tăng trưởng thôi còn là chính sách môi trường. Nó trở thành công cụ đóng băng cấu trúc giai tầng.

Phần 03Vì sao tâm lý con người không hợp tác

Phần này chuyển sang kinh tế học hành vi, và nó đưa ra một phân biệt mà tôi nghĩ là đóng góp gốc của bài viết.

Chi phí sinh tồn và chi phí bản sắc

Lập luận: lý thuyết suy giảm tăng trưởng gộp mọi nhu cầu vào một giỏ duy nhất gọi là “tiêu dùng”. Nhưng trên thực tế, cấu trúc chi phí của đời sống hiện đại đã tách thành hai hệ thống định giá riêng biệt và xung khắc.

Và ba cơ chế tâm lý đi ngược lại

Tỉ lệ chiết khấu đã bị đẩy lên quá cao. Suy giảm tăng trưởng đòi hỏi một tỉ lệ chiết khấu thấp: người dân phải coi trọng chất lượng môi trường vào năm 2050 ngang với tiện nghi hôm nay. Nhưng thực tế đi ngược lại. Những khủng hoảng gần đây — đại dịch, chiến tranh, biến cố khí hậu — đã đẩy tỉ lệ ấy lên rất cao. Khi người ta nhận ra rằng một loại virus hay một quyết định địa chính trị có thể xóa sổ tương lai của họ trong vài tuần, động lực tiết kiệm cho ngày mai sụp đổ. Nỗi sợ dịch chuyển từ “sợ đói” sang “sợ chết trước khi kịp sống”.

Thực đơn vô hạn, hạn chót hữu hạn. Internet trình ra một danh mục trải nghiệm vô hạn, trong khi nhận thức về sự mong manh của đời sống tạo cảm giác thời gian đang cạn. Kết quả là một dạng hoảng loạn tiêu thụ trải nghiệm — du lịch trả thù, mua sắm bù đắp. Yêu cầu “chậm lại” đi ngược hoàn toàn xung năng ấy, và ép một thế hệ đang hoảng loạn phải sống chậm không tạo ra sự thanh thản.

Niềm vui đã bị thuê ngoài. Đây là quan sát tinh tế nhất trong ba. Xã hội tiền công nghiệp — mô hình được lý tưởng hóa — có niềm vui tự tạo: nấu nướng, thủ công, biểu diễn cộng đồng. Chi phí thấp, độc lập với chuỗi cung ứng. Xã hội hiện đại đã chuyển hoàn toàn sang niềm vui được tiêu thụ, và trong quá trình ấy con người đã mất kỹ năng tự tạo nó.

Cái bẫy: khi khả năng chi trả cho giải trí công nghiệp bị tước đi, người ta không tự động quay về “hạnh phúc giản đơn”. Kỹ năng ấy không còn. Họ rơi vào một thứ mà tác giả gọi là nạn đói trải nghiệm.

Phần 04Tồn kho thắng dòng chảy

Phần này là nơi lập luận đạt tới kết luận sắc nhất của nó, và nó dùng một phân biệt kế toán để nói một điều về công bằng.

Và một nhận xét về đạo đức của người đã hưởng đủ

Phần sắc nhất về mặt tu từ của bài viết là một quan sát về ai đang nói.

Thế hệ chủ trương suy giảm tăng trưởng đã trải qua thời kỳ bùng nổ tiêu dùng: xe hơi rẻ, vé máy bay rẻ, thịt rẻ. Sau khi đạt tới điểm bão hòa, họ thăng lên những nhu cầu cao hơn: môi trường trong lành, sự tĩnh tại, sống chậm.

Và tác giả nêu sự bất đối xứng: khi một người lớn tuổi nói “chúng ta không cần bay nhiều đến thế”, đó là sự chiêm nghiệm sau khi đã đi đủ. Khi câu ấy được áp lên một người trẻ chưa từng rời khỏi đất nước mình, đó là sự tước đoạt.

Hệ quả tâm lý mà tác giả chỉ ra: cách đóng khung này biến sự nghèo khó thành đức hạnh. Nó cho phép người nắm tài sản cảm thấy thanh thản về đạo đức khi bảo toàn tài sản của mình, đồng thời khiến người không có tài sản cảm thấy tội lỗi vì dám đòi hỏi sự thịnh vượng vật chất.

Phần 05Điều tiết thứ mình không sản xuất

Phần cuối của phân tích chuyển sang chủ quyền công nghệ, và nó đưa ra một nghịch lý cụ thể.

Bài viết chỉ ra rằng châu Âu đã đánh mất vị thế ở gần như mọi tầng hạ tầng số: hạ tầng đám mây do các công ty Mỹ chiếm phần lớn thị phần châu Âu, các mô hình AI tiên phong đều ngoài châu Âu, chuỗi bán dẫn tập trung ở Mỹ và Đài Loan, mạng xã hội và tìm kiếm không có đối thủ châu Âu, hệ thống vệ tinh chỉ có một phần độc lập.

Và nghịch lý được nêu gọn: châu Âu điều tiết AI nhưng không sản xuất AI. Tác giả so sánh: điều tiết thứ mình không thể sản xuất cũng giống như điều tiết ô tô mà không có nhà máy xe hơi. Bạn có quyền đặt tiêu chuẩn nhưng không có sức mạnh mặc cả — và nếu tiêu chuẩn quá ngặt, nhà sản xuất đơn giản là ngừng phục vụ thị trường đó.

Và nghịch lý lớn hơn: những người chủ trương suy giảm tăng trưởng thường viện dẫn chủ quyền và khả năng chống chịu làm mục tiêu. Nhưng bài viết lập luận rằng chính sách ấy phá hoại một cách hệ thống mọi điều kiện cần cho chủ quyền — nó cắt ngân sách nghiên cứu, cắt chi tiêu quốc phòng, làm tăng tỉ lệ nợ, và làm sâu thêm sự phụ thuộc vào nền tảng nước ngoài để phân phối thông tin.

Phần 06Hai cách hệ thống có thể vỡ

Tác giả gọi trạng thái kết quả là siêu bền giả — một hệ giữ được cấu trúc của mình bằng cách nén năng lượng của các thành phần bên dưới. Giống một chiếc lò xo bị nén: câu hỏi không phải nó có bung ra hay không, mà là khi nào và theo hướng nào.

Phần 07Điều lập luận này làm được, và điều nó chưa trả lời

Đây là một bài luận chiến được viết tốt, và nó xứng đáng được đánh giá công bằng ở cả hai chiều.

Điều nó làm rất tốt

Nó đổi khung tranh luận từ đạo đức sang phân phối, và đó là một sự đổi khung đúng. Câu hỏi “ai trả tiền” là câu hỏi mà mọi đề xuất chính sách phải trả lời, và nó thường bị bỏ qua trong các tranh luận về môi trường. Việc đặt nó lên trung tâm là một đóng góp.

Cơ chế nợ trên sản lượng là đúng về số học. Nếu mẫu số co lại, tỉ lệ tăng. Đây không phải một tuyên bố tranh cãi được; nó là phép chia. Và hệ quả của nó — rằng công cụ duy nhất để thoát một tỉ lệ nợ cao đã bị loại bỏ — là một điểm mà những người chủ trương phải trả lời.

Phân biệt giữa chi phí sinh tồn và chi phí bản sắc là một đóng góp thật. Nó chỉ ra rằng chính sách có thể xử lý tầng thứ nhất nhưng không tầng thứ hai, và rằng việc bị loại khỏi tầng thứ hai là một dạng loại trừ mà trợ giá không chạm tới. Đây là một quan sát mới và hữu ích.

Và nhận xét về sự bất đối xứng của người khuyên là sắc. Nó không phải một lập luận về đúng sai của chính sách, mà một lập luận về tính chính danh của người đề xuất — và trong dân chủ, tính chính danh là một yếu tố thật.

Điều nó chưa trả lời

Nó giả định tăng trưởng vẫn khả thi. Toàn bộ lập luận có dạng: suy giảm tăng trưởng gây ra những hậu quả xấu này, do đó nó là một chính sách tồi. Nhưng nếu những người chủ trương đúng rằng tăng trưởng vô hạn trên một hành tinh hữu hạn là bất khả, thì các hậu quả được nêu không phải lý do chống lại suy giảm — chúng là mô tả về những gì sẽ xảy ra bằng cách nào đó, và câu hỏi chỉ còn là có quản lý được hay không. Bài viết không đề cập tới vế này.

Nó coi các cơ chế phân phối như định luật. Lập luận rằng “người có quyền lực sẽ chuyển chi phí sang người không có” là một mô tả đúng về khuynh hướng lịch sử. Nhưng nó không phải một định luật vật lý. Thuế tài sản, thuế thừa kế, và cải cách hưu trí đều là những công cụ tồn tại và đã được dùng. Bài viết không thảo luận vì sao chúng không thể được dùng — nó ngầm giả định rằng cấu trúc quyền lực hiện tại sẽ không cho phép, và giả định ấy có thể đúng nhưng nó là một giả định về chính trị, không về kinh tế.

Và nó dùng “degrowth” theo nghĩa rộng nhất. Có một khoảng cách lớn giữa “cố ý thu hẹp GDP” và những đề xuất cụ thể mà phần lớn học giả trong lĩnh vực này thực sự đưa ra — vốn thường tập trung vào việc giảm sản lượng ở một số ngành cụ thể trong khi mở rộng ở những ngành khác. Bài viết phê phán phiên bản mạnh nhất, và phiên bản mạnh nhất dễ phê phán hơn.

Trong mọi sự đánh đổi, nhóm nắm quyền lực sẽ chọn bảo toàn lợi ích của chính mình. Đó là quan sát vững nhất của bài viết — và nó đúng cho cả một nền kinh tế co hẹp lẫn một nền kinh tế đang tăng trưởng.

Câu kết của tác giả là câu đáng để lại: đây không phải lựa chọn giữa tăng trưởng và bền vững, mà là lựa chọn giữa hai phương thức. Và trong cả hai trường hợp, những người gánh chi phí đều không phải những người đưa ra quyết định.

Dù người đọc có đồng ý với kết luận chính sách hay không, câu ấy chỉ vào một vấn đề thật về cấu trúc đại diện — và vấn đề ấy tồn tại độc lập với bất kỳ chính sách môi trường nào.